DOLSK (niem. Dölzig)

Wieś o metryce średniowiecznej, założona na planie owalnicy, z zespołem rezydencyjno-folwarcznym i zabudową zagrodową. Majątek (największy w pow. myśliborskim) należał do znanych rodów rycerskich: Schönebeck, Marwitz, Tresckow, Voos-Dölzig.

Obiekty:

Młyn wodny - położony na płd.-zachodnim krańcu Dolska, przy strumieniu; pierwotnie należał właścicieli majątku (tzw. młyn dworski). Wzniesiony w 1 poł. XIX wieku w konstrukcji ryglowej, dwukondygnacyjny, z częścią mieszkalną w przyziemiu. Obecnie w stanie ruiny.

Kuźnia – usytuowana przy głównej drodze wiejskiej. Wzniesiona w 1781 r. (data na belce nad wejściem) w konstrukcji ryglowej ze strychułowym wypełnieniem pól; w późniejszym okresie ściany częściowo przemurowano cegłą i kamieniem. Jest to niewielki obiekt z charakterystycznym, 5-słupowym podcieniem szczytowym.

Pałac - pierwsze wzmianki o rezydencji właścicieli majątku pochodzą z 1713 r., gdy majątek należał do Friedricha von Marwitz. W latach 1828-45 Karl von Tresckow rozbudował rezydencję – powstał okazały, neogotycki pałac, wzorowany na myśliwskim pałacu margrabiego Jana w Kostrzynie. Ok. 1890 r. Tassilio von Tresckow dokonał kolejnej przebudowy pałacu, m.in. powstały trzy, neostylowe wieże. W 1944 r. skonfiskowany przez III Rzeszę – działała tu szkoła kadetów. Po II wojnie pełnił funkcję magazynu, zniszczony przez pożar w 1967 r.; obecnie w trakcie odbudowy.

Park – pałacowy o pow. ok. 39 ha, założony w stylu angielskim, zaprojektowany w 1832 r. przez Petera Josepha Lenne’go. W parku znajdowało się mauzoleum rodu von Treskow.

Folwark – dwa podwórza po obu stronach drogi wiejskiej, wygrodzone murem ceglanym, z XIX-wieczną zabudową. Na uwagę zasługują: dwukondygnacyjna, ceglana rządcówka (ob. nr 45); dom ogrodnika (ob. nr 47) z 1861 r. z cieplarnią; gorzelnia z podziemnym tunelem do transportu surowca.

Kościół -  zbudowany w latach 1740-1741 r. z fundacji właścicieli Dolska: Beaty von Marwitz i Hansa von Mörnera, przebudowany w 1878 r. Jest to świątynia jednonawowa, barokowa, z czworoboczną wieżą, zwieńczoną stożkowym hełmem krytym łupkiem. Nad tympanonem portalu zachodniego umieszczono płytę z herbami fundatorów kościoła.

*.JPG | 423 KB

WITNICA (niem. Vietnitz)

Miasto położone nad rzeką Witną, na skraju doliny Warty. W XIII w. Witnica należała do zakonu templariuszy, później do cystersów w Mironicach i Hohenzolernów. Ok. 1550 r. odnotowano pierwszy młyn nad Witną, a pod kon. XVI w. mieszkańcom nadano przywilej warzenia piwa (miejscowy browar działa do dziś). Od 1657 r. w Witnicy działa stacji na trakcie Królewskiej Poczty (Berlin-Królewiec). W połowie XVIII w. powstała manufaktura produkująca sukno oraz huta żelaza. W 1857 r. uruchomiono linię kolejową. W 1935 r. Witnica otrzymała prawa miejskie.

Obiekty
Park Drogowskazów i Słupów Milowych Cywilizacji – ekspozycja w centrum miasta, na obszarze ok. 7 ha, w formie ścieżki dydaktycznej. Obiekty wyeksponowane są w czterech przestrzeniach tematycznych. Pierwsza to tzw. kultura drogi (drogowskazy, słupy i kamienie milowe, znaki drogowe, itp.); druga – miejsce refleksji, zło wojen (bunkry, zapory); trzecia słupy milowe cywilizacji (kamienie młyńskie, maszyny parowe, latarnie); czwarta – miejsce fantazji (tematyczne zbiory drogowskazów z różnych regionów).

Kościół – neogotycki, ceglany ze strzelistą wieżą, wzniesiony w latach 1875-1878. Wewnątrz świątyni  drewniany strop ozdobiony kasetonami oraz dwukondygnacyjne empory.

*.JPG | 403 KB

BOGDANIEC (niem.  Dühringshof)

Wieś założona w 1768 roku na skraju bagien nadwarciańskich, zasiedlona przez kolonistów z Niemiec. Wybudowano wtedy 32 domy drewniane (ryglowe) kryte trzciną. W 1857 r. wybudowano linię kolejową na trasie Kostrzyn – Gorzów.

Obiekty:

Młyn wodny (tzw. młyn górny) – położony nad rzece Bogdanka, wybudowany w 1826 r., pierwotnie napędzany kołem nadsiębiernym. Budynek wzniesiony w konstrukcji ryglowej, parterowy, podpiwniczony, łączący część produkcyjną (młyńską) z mieszkalną. W 1936 r. wprowadzono turbinę elektryczną.

Obecnie zagroda młyńska stanowi część ekspozycji etnograficznej Muzeum Lubuskiego w Gorzowie Wlkp. Na uwagę zasługuje wystawa 141 młynków, m.in. do mielenia kawy, pieprzu, maku, tytoniu, kości, łuskania kukurydzy, itp.

W dolinie rz. Bogdanka znajdują się jeszcze dwa, ceglane młyny. Całość tego obszaru była projektowana na Park Etnograficzny.

*.JPG | 397 KB

GORZÓW Wlkp. (niem. Landsberg)

Spichlerz, ul. Fabryczna

Spichlerz usytuowany na lewym brzegu Warty, wybudowany po 1763 r. na miejscu reduty broniącej przeprawy mostowej; pierwotnie przylegał do nabrzeża przeładunkowego Warty. Budynek osadzony na arkadowym systemie fundamentów, ryglowy (parter murowany), pięciokondygnacyjny (w tym dwie kondygnacje w poddaszu), nakryty wysokim dachem naczółkowym. W ścianach parteru bramy przejazdowe, a na wyższych kondygnacjach okna z okiennicami oraz dawne otwory do transportu zboża. Obiekt po remoncie w 1989 r., zaadaptowany na placówkę muzealną; obecnie Muzeum Lubuskie w Gorzowie. Przy spichlerzu ekspozycja zabytków techniki i przemysłu.

BARLINEK (niem. Berlinchen)

Miasto założone w 1278 r. przez Brandenburczyków, w XIV w. otoczone murami z dwiema bramami. W 1 poł. XV w. należało do państwa krzyżackiego, następnie w posiadaniu Brandenburgii; od 1701 r. w granicach Prus, a od 1871 r. - Niemiec. W 2 poł. XIX w. powstały liczne zakłady przemysłowe, m.in. garbarnia, fabryka narzędzi rolniczych. W Barlinku urodził się Emanuel Laser – wielokrotny mistrz świata w szachach.

Obiekty:

Kąpielisko – nad brzegiem jez. Barlineckiego, założone w 1927 r., z zachowaną historyczną zabudową: drewniana (półkolista) przebieralnia oraz pensjonat „Pod Sosnami”, wzniesiony w stylu architektury alpejskiej.

Kościół p.w. NMP – wzniesiony w XIII i XIV w., gotycki, ceglany (z kamiennym, romańskim przyziemiem wieży), strzelistą wieżą o wys. 52 m, przebudowany po pożarze w 1852 r.

Mury obronne – z 1 poł. XIX w., kamienne, pierwotnie o długości ok. 1800 m, obecnie zachowane ok. 400 m murów, z reliktami czatowni.

„Dom Chiński” – ceglana, dwukondygnacyjna kamieniczka z narożnym wykuszem, wkomponowana w dawne mury obronne i furtę wodną.

„Młyn Papiernia” – na rzece Płoni, 2 km na północ od Barlinka.

Budowę papierni w Barlinku, na rzece Płoni (w tzw. Wilczym Zakątku) rozpoczęto w 1733 r.
i kontynuowano (modernizowano) w 1772 i 1787 r. Manufaktura należała do rodziny Meisner, a jej produkty słynęły na całym Pomorzu i Brandenburgi oraz w Szwecji. W 1827 r. obiekt kupił fabrykant Getschmann, który ok. 1850 r. uruchomił maszynę papierniczą w oparciu
o napęd parowy. W 1867 r. nieczynną papiernię kupił rotmistrz Franz Duras i przebudował ją na młyn zbożowy. Od 1901 r. obiekt należał Hermanna Pfeiffera, który ponownie zmodernizował młyn; m.in. zainstalował nowy napęd urządzeń, turbinę wodną typu Francisa, silnik gazowy i elektryczny.

Po II wojnie światowej młyn działał do 1977 r., a po zamknięciu produkcji obiekt przeznaczono do rozbiórki. W 1982 r. zespół młyński został „społecznie „zaadoptowany” przez architektów ze Szczecina; od 1994 r. użytkowany przez Stowarzyszenie Na Rzecz Ochrony Dziedzictwa "Młyn-Papiernia”, systematycznie remontowany i udostępniany w ramach warsztatów oraz programów naukowo-badawczych.

Budynek o rozbudowanej bryle, ryglowo-murowany, z licznie zachowanymi elementami historycznego wyposażenia młynarskiego.

*.JPG | 402 KB

*.JPG | 361 KB

*.JPG | 381 KB

SUCHANÓWKO (niem. Schwanenbeck)

Wieś o metryce średniowiecznej, stanowiąca pierwotnie uposażenie zakonu joannitów w Suchaniu. W XIX w. było to jedna z większych wsi chłopskich w okolicach Stargardu.

Młyn wodny - zlokalizowany po południowej stronie wsi, nad rzeczką Rzeczycą, wzniesiony w 1827 r. Pierwotnie młyn działał w oparciu o dwa koła (nadsiębierne i podsiębierne);
w 1912 r. zainstalowano turbinę wodną i nadbudowano piętro. Młyn funkcjonował do 1956 r.; obecnie pełni funkcje mieszkalne. Budynek o całościowo zachowanej konstrukcji ryglowej, asymetrycznej bryle, z elementami historycznej stolarki.

*.JPG | 378 KB

SUCHAŃ (niem. Zachan)

W 1487 r. były dwa młyny ,,dolny” i ,,górny”, w 1622 r. odnotowano 3 młyny.

Ceglane zabudowania młyna wodnego nad rzeka Rzeczycą pochodzą z 4 ćw. XIX w. W 1900 r. młyn został rozbudowany, m.in. zamontowano turbinę Francisa. Napęd wodny młyna funkcjonował do l. 60. XX w., kiedy to zainstalowano napęd elektryczny z sieci. Obecnie młyn jest nieczynny, częściowo zniszczony przez pożar.

STARGARD SZCZECIŃSKI

W 1850 r., w miejscu XIV-wiecznego młyna nad Małą Kąpielą, Stargardzki Rolniczy Związek Kupców i Sprzedawców wybudował młyn napędzany turbinami wodnymi. Obiekt wkrótce spłonął.

Obecny, ceglany budynek młyński wzniesiony został w 1894 r.; od l. 30. XX w. należał do właściciela tzw. Dużego Młyna – Gustawa Karowa. Po 1945 r. młyn napędzany był silnikiem elektrycznym i pracował do 1996 r. W 1999 r. obiekt został przejęty przez prywatnego inwestora i zaadaptowany na hotel – restaurację „Mały Młyn”.